Časopis Prosvjeta

Naša suvremena narodna muzika razvijala se postupno, nadograđivanjem, bez velikih skokova uglavnom i oni koji su je osuvremenili činili su to zajednički, svaki po svojim talentima i namjerama. Međutim, ako se može istaći ličnost koja je sama napravila jasan, vidljiv i mjerljiv obrat ili rez u tome kako se ova muzika izvodila i interpretirala – to je bez sumnje bio Šaban Šaulić.

Čovjek dugo nejasan, teško smjestljiv u kulturu i u svijet estrade Jugoslavije, pjevao je načinom kakav se dotad, van ono malo lokalnih, upućenih krugova, nije imao gdje čuti ranije. Neobična, jedinstvena, a zapanjujuća složenica srpskog, sevdalijskog, ciganskog i, najupadljivije, orijentalnog stila, promijenila je u korijenu čitav pravac i žanr. Njegov stil, izvođenje i pjesme, bile su, iznenađujuće, sasvim gradske – samo što su to bili gradovi ili njihovi dijelovi koje nismo poznavali. Šaban je na površinu donio „podzemnu Jugoslaviju“, onu nevidljivu, siromašniju, težu, suroviju.

Ali, sad vidimo da je iz toga radikalnog zvuka, iz balkanskog kala i oklevetanosti gradio neprimjetno, kao nitko drugi, most koji se tokom pet decenija vinuo u nešto veliko, lijepo i čisto. On, kome su se rugali i optuživali ga za neciviliziranost, čovjek inače čudesne dobrote i skromnosti, postao je tako neukaljan nositelj drugačije, sasvim originalne forme ljepote, ovdašnje, i samo naše, kakva god bila.

Sve do strašnog kraja.

Nekoliko dana prije nego što je trebao doći na pulski sajam knjiga, iznenada je preminuo istaknuti makedonski dramski pisac Goran Stefanovski u 66. godini nakon kratke i teške bolesti. Goran Stefanovski (1952., Bitola, Makedonija), scenarist, sveučilišni profesor, akademik, smatran je jednim od začetnika makedonskog postmodernizma. Studij književnosti i anglistike završio je u Skoplju, a dramaturgiju u Beogradu, magistriravši s tezom o Beckettu. S mlađim bratom, glazbenikom Vlatkom, pripada prvom makedonskom kulturnom naraštaju formiranom u društvenim uvjetima emancipirane nacije, generaciji koja se na solidnim stečevinama institucijske i kreativne zalihe iz herojskog razdoblja modernizacije odlično snalazi u opkoračivanju poetoloških i drugih granica. Autor više od 30 televizijskih drama i serija, libreta, jednočinki i kazališnih dramskih tekstova prevedenih na 17 jezika i izvođenih diljem svijeta, Stefanovski je tematski zaokupljen odnosom dobra i zla, obiteljskim, društvenim i moralnim propadanjem unutar šireg vremenskog raspona, te resemantizacijom mitskih elemenata tradicijske kulture i tema iz usmene narodne književnosti. Pamtimo ga ponajviše po drami “Divlje meso” (1979.), smatranoj klasikom južnoslavenske dramaturgije, ali recentnije i po komadu “Odisej”, premijerno postavljenom 2012. na Brijunima u sklopu programa Kazališta Ulysses. Ističu mu se još i drame “Let u mjestu”, “Duplo dno”, te “Tetovirane duše”, “Hotel Europa”, “Bakanalije” i druge. Dvostruki je dobitnik Sterijine nagrade. Stefanovski je više od 20 godina živio i radio u Velikoj Britaniji, gdje je predavao dramaturgiju na sveučilištu Canterbury Christ Church University. Stefanovski je bio jedan od gostiju ovogodišnjeg Sajma knjige u Puli, gdje je trebao doputovati u srijedu radi promocije knjige “Odisej i druge drame”, prve knjige te vrste na hrvatskom jeziku, priređene i tiskane ekskluzivno za Sajam.

Tršćanski partizanski hor “Pinko Tomažič” nastupio je 1. decembra u Kombank dvorani u Beogradu pred više od hiljadu ljudi, koji su ga gromoglasnim aplauzima i ovacijama pratili puna dva sata. Najveći slovenski partizanski hor, na čelu s dirigentkinjom Pijom Cah, izvodi pjesme na temu Narodnooslobodilačke borbe kao što su Bella Ciao, Konjuh planinom, Sivi sokole, Hej brigade! (pjesma grada Ljubljane), Na juriš!,Vstala Primorska, Na Kordunu grob do groba, Bilećanka… te pjesme međunarodnog antifašističkog pokreta.

Osim hora, na koncertu su nastupili i specijalni gosti iz bivših republika Jugoslavije, među kojima su Martina Feri, Dirty fingers, Kraški Ovčarji, Dragoljub Đuričić, Branka Šćepanović, Nikolina Kovačević i Darko Nikolovski. Kombinacija tradicionalnog partizanskog horskog pjevanja i multimedijalnih radova, čija je autorica Jelena Rubil, vodila je publiku kroz istoriju antifašističke borbe i njenih predstavnika. Hor “Pinko Tomažič” održao je više od hiljadu koncerata širom svijeta.

Dramska umjetnica Svetlana Ceca Bojković dobitnica je Sterijine nagrade za naročite zasluge na unapređenju pozorišne umjetnosti i kulture za 2019. godinu, odlučio je Upravni odbor Sterijinog pozorja. Nagrada se sastoji od statue Jovana Sterije Popovića, diplome i novčanog dijela, a bit će uručena Svetlani Bojković 3. juna 2019. godine na zatvaranju 64. Sterijinog pozorja. Svetlana Bojković je na Sterijinom pozorju od 1969. godine, a do sada je ostvarila osam uloga.

Svetlana Bojković diplomirala je 1970. godine glumu u klasi prof. Predraga Bajčetića. Stalni je član ansambla Jugoslovenskog dramskog pozorišta od 1968. do 1984. godine, kada odlazi u Narodno pozorište u Beogradu, gdje ostaje do 1993. godine, a zatim prelazi u status istaknutog slobodnog umjetnika. Od tada najviše igra u Ateljeu 212.

Dobitnica je niza nagrada, uključujući Zlatnu arenu na Festivalu u Puli za ulogu u filmu “Pas koji je voleo vozove”, dvije nagrade “Ćuran” na Danima komedije u Jagodini, Oktobarske nagrade grada Beograda, nagrade “Joakim Vujić” za doprinos pozorišnoj kulturi, nagrade “Žanka Stokić” i nagrade “Branislav Nušić” za životno djelo u komediji, nagrade za životno djelo “Dobričin prsten” 2005. godine.

Povijesni filmski spektakl “Kralj Petar Prvi” o podvizima i stradanju srpske vojske za vrijeme Prvog svjetskog rata, u režiji debitanta Petra Ristovskog, premijerno je prikazan 5. decembra u tri beogradske dvorane, a publici se poklonilo više od 30 članova filmske ekipe na čelu sa glavnim glumcem i ujedno producentom Lazarom Ristovskim. Radnja filma, koji su pomogla ministarstva obrane i unutrašnjih poslova, a kojeg – kako je ranije izjavio Ristovski – ne bi bilo da se nije zauzeo predsjednik države Aleksandar Vučić, odnosi se na period od početka Prvog svjetskog rata, pa do povlačenja srpske vojske preko Albanije i događaja na Krfu.

Rađen s budžetom od oko dva milijuna eura, film “Kralj Petar Prvi” je za uvjete srpske kinematografije primjer visoke produkcije, sa velikim brojem masovnih scena, pirotehnike i snimanja iz zraka. Film je antiratni, što i sam kralj Petar Prvi naglašava, navodeći da rat predstavlja kaos i bezumlje, te da samo izaziva stradanje. Radi se o kronici prvih bitaka koja se završava stradanjem srpske vojske u povlačenju preko Albanije. “Ja i ekipa filma nismo želeli da snimimo dokumentarni istorijski film koji će biti istorijska čitanka, već smo napravili umetnički film koji je iznad toga što je dokumentarno”, rekao je Ristovski i dodao da su  se njegov dugogodišnji rad i strpljenje i te kako isplatili. U glumačkoj ekipi su i Danica Ristovski kao Makrena Spasojević, Aleksandar Vučković (regent Aleksandar), Marko Todorović (princ Đorđe), te Branko Jerinić, Pavle Jerinić, Svetozar Cvetković, Goran Šušljik, Tihomir Arsić, Slobodan Ćustić, Tanasije Uzunović, Marko Baćović, Nebojša Kundačina i drugi.

Fenomen virdžine na Balkanu tema je izložbe “Lako je biti…” Bojane Stamenković, umjetnice, kustoskinje, kulturne radnice i aktivistkinje u polju ženskih prava, koja posljednjih godina živi i radi u Beču, a predstavila se 11. decembra u Galeriji Studentskog kulturnog centra u Kragujevcu. Izložba “Lako je biti…” je vizualno promišljanje o javnom i privatnom u brdovitim i ruralnim dijelovima Balkana, njen naziv inspirisan je rečenicom “Lako je biti muškarac, a biti žena je teško” koju u dokumentarnom filmu “Poslednje balkanske virdžine”, u produkciji Vice Srbija, izgovara Hajdar, jedna od najstarijih virdžina na prostoru sjeverne Albanije. Prema navodima Bojane Stamenković, za pojam virdžina čula je prvi put u istoimenom filmu redatelja Srđana Karanovića, snimljenog 1991. u Jugoslaviji. Priča opisuje Stevana, mladog nasljednika porodice koja je ukleta zbog toga što ima previše ženske djece. Stevana zato osuđuju da živi kao dječak, iako je rođen(a) kao djevojčica. Njegova porodica zapravo prati običaj “zakletih djevica” (virgina ili tobelija) kako bi izbjegla osudu društva zbog toga što ima isključivo žensko potomstvo. Različiti su razlozi postajanja virdžinom, a slučaj Stevana iz Karanovićevog filma je samo jedan od njih.

“Ona može biti i iz čisto ličnih pobuda, u slučaju kada mlade devojke ne poseduju identitet pola i roda sa kojim su rođene. Takođe, ima primera da iz žalosti za izgubljenim partnerom žene ostaju zavetovane virdžine, dok može biti i bekstvo od ugovorenog i neželjenog braka. One se tim činom zavetuju na večno devičanstvo, što ih odvaja od kategorije žene, ne dovodi u kategoriju muškarca, ali zasigurno stvara mogućnost za trajno isključivanje iz obaveze biti ženom. Statusom virdžine žene zasigurno dobijaju slobodu kretanja u javnoj oblasti, a ne privatnoj, skrivenoj oblasti ženskog života”, navela je Bojana Stamenković, analizirajući u svim tim primjerima patrijarhalnu situaciju u brdskim ruralnim predjelima Balkana – sjeverne Albanije, Kosova i Crne Gore, za koje se fenomenologija virdžina prije svega i veže, ali i za ostale dinaridske krajeve.

Pisani dokumenti, kako je navela, svjedoče da je postojanje fenomena zabilježeno od 1860. godine, a u dokumentarcu nedavno snimljenom u produkciji Vice, ima ih i dalje, mada u znatno manjem broju nego prije. Ipak, zasigurno su najstariji treći rod Evrope. „Izabrani motiv izvodim u medijima koji su tradicionalno vezani za ženske ručne radove i privatnu sferu njenog života: vez, šivenje, batik farbanje tekstila, dekorativno oslikavanje tkanina, igle i kuhinjske krpe. Time se ove dve oblasti prepliću, zamućuju i postavljaju upitnim pozicije roda i pola, koji je u primeru virdžine društveno iskonstruisan”, navela je Bojana Stamenković, koja je tekst povodom izložbe zasnovala na informacijama iz naučnih radova Suzane Milevski, Predraga Šarčevića i Marka Kokoteca, kao i u filmovima “Virdžina” i “Poslednje balkanske virdžine”.